Dziś w mojej skrzynce e-mail znalazłem jeden z newsletterów „Daily Stoic” Ryana Holidaya. Jego punktem wyjścia było poczucie niepokoju, które może towarzyszyć nam podczas obserwowania kolejnych konfliktów, podziałów i katastrof. Holiday przypominał, że w sytuacji, w której wszystko wydaje się tracić stabilność, jednym z punktów oparcia może pozostać filozofia.
Ta krótka wiadomość skłoniła mnie do szerszej refleksji. Nie tyle nad tym, czy stoicyzm daje gotową odpowiedź na współczesne kryzysy, ile nad tym, czego może nas nauczyć o życiu w świecie, którego nie jesteśmy w stanie w pełni kontrolować.
Kiedy świat wydaje się rozpadać. Czego stoicyzm może nauczyć nas o życiu w niepewności
Wystarczy kilka minut z porannymi wiadomościami, aby odnieść wrażenie, że żyjemy w czasach niekończącego się kryzysu. Konflikty zbrojne, napięcia polityczne, katastrofy naturalne, niepewność gospodarcza, rosnące podziały społeczne czy technologie zmieniające sposób, w jaki pracujemy i komunikujemy się z innymi — wszystko to może rodzić poczucie, że rzeczywistość staje się coraz mniej przewidywalna.
W takich warunkach nierzadko zastanawiam się: dokąd to wszystko zmierza? Jeszcze łatwiej dojść do wniosku, że nigdy wcześniej nie było tak źle. Krótkie przypomnienie z lekcji historii radzi jednak ostrożność z takim podejściem.
Koniec świata
Kiedy znajdujemy się wewnątrz kryzysu, własna epoka niemal zawsze wydaje się wyjątkowa. Trudno zresztą, żeby było inaczej. To właśnie jej doświadczamy bezpośrednio, podczas gdy o wcześniejszych kryzysach najczęściej czytamy już ze świadomością tego, co wydarzyło się później, jakie były efekty. Ludzie przeżywający wojny, epidemie, rewolucje, klęski głodu, katastrofy naturalne czy upadki systemów politycznych nie mieli tego komfortu. Dla nich przyszłość również pozostawała niewiadomą. Nie znali zakończenia historii, której byli uczestnikami.
My także go nie znamy. Dlatego jednym z błędów, które łatwo popełnić w okresach napięcia, jest uznanie niepewności za coś charakterystycznego wyłącznie dla naszych czasów. Zmieniają się źródła zagrożeń, technologie, instytucje i tempo przepływu informacji, ale sama konieczność życia bez pełnej wiedzy o przyszłości nie jest niczym nowym i należy sobie z tego zdawać sprawę.
Nowa może być natomiast skala naszej ekspozycji na informacje o zagrożeniach. O wydarzeniach rozgrywających się tysiące kilometrów od nas dowiadujemy się niemal natychmiast. Nosimy je w kieszeni, odświeżamy na ekranie telefonu i pozwalamy im towarzyszyć nam od rana do wieczora. W takich warunkach potrzeba znalezienia czegoś względnie trwałego staje się jeszcze bardziej zrozumiała.
Stoicyzm jako punkt oparcia
W newsletterze Holiday przywołuje Williama Alexandra Percy’ego, który doświadczył I wojny światowej, rodzinnych tragedii i wielkiej powodzi z 1927 roku. Percy miał pisać o stoicyzmie: „when all is lost, it stands fast” — kiedy wszystko inne zostaje utracone, on nadal trwa.
To zdanie dobrze oddaje intuicję stojącą za całym tekstem Holidaya. Nie chodzi o przekonanie, że filozofia usunie problemy albo uczyni świat bardziej przewidywalnym. Chodzi raczej o znalezienie czegoś, do czego można wracać, kiedy okoliczności zewnętrzne przestają dawać poczucie bezpieczeństwa. Dlatego, że jedną z najważniejszych idei stoicyzmu jest rozróżnienie pomiędzy tym, co od nas zależy, a tym, czego nie możemy kontrolować.
Nie mamy pełnej kontroli nad gospodarką, decyzjami polityków, zachowaniem innych ludzi, pogodą, chorobami, konfliktami czy wieloma zdarzeniami, które mogą nagle zmienić nasze życie. Możemy próbować przygotowywać się na nie albo ograniczać ich konsekwencje, ale nie możemy zagwarantować określonego rezultatu. Znacznie większy wpływ mamy natomiast na własne decyzje, sposób reagowania, stosunek do innych ludzi oraz wartości, których nie chcemy porzucić nawet wtedy, gdy sytuacja staje się naprawę trudna.
Stoicyzm nie nakazuje więc ignorować świata. Przypomina raczej, że świadomość problemu i możliwość jego kontrolowania to dwie różne rzeczy.
Cztery wartości
Odwaga
Odwaga nie musi oznaczać braku strachu. Bardziej interesująca staje się wtedy, kiedy strach rzeczywiście się pojawia, a mimo to nie pozwalamy mu całkowicie decydować za nas. W praktyce może oznaczać podjęcie trudnej decyzji, rozpoczęcie potrzebnej zmiany, powiedzenie czegoś, czego powiedzieć nie jest łatwo, albo wzięcie odpowiedzialności za sytuację, od której wygodniej byłoby się odsunąć.
Umiarkowanie
W świecie szybkich reakcji, skrajnych opinii i mediów premiujących emocjonalne komunikaty umiarkowanie nabiera szczególnego znaczenia. Można je rozumieć jako zdolność zachowania proporcji i powstrzymania się przed automatyczną reakcją. Nie każda emocja musi natychmiast prowadzić do działania. Nie każda prowokacja wymaga odpowiedzi, a nie każda informacja zasługuje na tyle samo naszej uwagi. Czasem najbardziej rozsądną reakcją jest pozostawienie sobie chwili pomiędzy bodźcem a odpowiedzią.
Sprawiedliwość
Stoicyzm nie sprowadza się do techniki osiągania osobistego spokoju. Człowiek funkcjonuje wśród innych ludzi i jest częścią większej wspólnoty, dlatego sposób, w jaki postępuje, ma znaczenie również dla innych. Sprawiedliwość można więc rozumieć jako uczciwość, odpowiedzialność i gotowość do uwzględniania dobra innych osób także wtedy, gdy nie przynosi nam to natychmiastowej korzyści.
Mądrość
Mądrość pozwala rozpoznać, gdzie nasze działanie może coś zmienić, a gdzie konieczna staje się akceptacja ograniczeń. Jest również zdolnością właściwej oceny sytuacji: oddzielania informacji istotnych od szumu, faktów od interpretacji i realnego zagrożenia od naszych wyobrażeń na jego temat. Nie każda wiadomość wymaga naszej reakcji, nie każdy konflikt naszego udziału i nie każda opinia naszej odpowiedzi. W czasach nadmiaru informacji umiejętność świadomego wyboru tego, czemu poświęcamy uwagę, sama staje się formą praktycznej mądrości.
Świat może być niestabilny. My nie musimy
Holiday przypomina w swoim newsletterze, że stoicyzm przetrwał ponad dwa tysiące lat — podobnie jak ludzkość przetrwała kryzysy, które dla żyjących w ich czasie ludzi mogły wyglądać jak wydarzenia ostateczne. Nie oznacza to, że dzisiejsze problemy są nieistotne albo że powinniśmy je bagatelizować. Przypomina jedynie, że doświadczenie niepewności nie jest wyłącznie naszym doświadczeniem.
Nie wiemy, jak będzie wyglądał świat za rok. Nie wiemy, jaki będzie kolejny kryzys ani które wydarzenia okażą się naprawdę istotne dla naszego życia. Większości z nich prawdopodobnie nie jesteśmy dziś w stanie przewidzieć. Możemy jednak zastanowić się, jak chcemy na nie odpowiadać i jakich zasad nie chcemy porzucać tylko dlatego, że zmieniły się okoliczności.
Odwaga, umiarkowanie, sprawiedliwość i mądrość nie rozwiązują za nas problemów. Nie sprawią też, że świat stanie się bardziej przewidywalny. Mogą jednak pomóc w czymś innym — w zachowaniu własnego kierunku wtedy, gdy otoczenie przestaje dostarczać prostych odpowiedzi.
W świecie pełnym zmiennych warto mieć kilka stałych. Prawdopodobnie na tym polega jedna z najbardziej aktualnych lekcji stoicyzmu: nie zawsze możemy zdecydować o tym, co się wydarzy, ale możemy zdecydować, jak odpowiemy na to, co się wydarza.
Inspiracją do napisania tego tekstu był newsletter z 5 października „Daily Stoic” Ryana Holidaya poświęcony stoicyzmowi jako punktowi oparcia w czasach niepewności.